Cũng là một bài báo, nhưng bài báo khoa học có những đặc điểm riêng, làm cho nó khác biệt với những bài báo thông thường. Bài báo khoa học được viết bởi các nhà khoa học, nhà chuyên môn, được bình duyệt và đăng tải trên các tạp chí, tập san khoa học chuyên ngành có uy tín. Bài báo khoa học là sản phẩm trí tuệ của các nhà khoa học nhằm giới thiệu với công chúng khoa học và mọi người về những phát hiện mới, phương pháp mới trong quá trình nghiên cứu của mình. Viết bài báo khoa học vừa là nhu cầu vừa là trách nhiệm của các nhà khoa học đối với giới khoa học và xã hội.

Cấu trúc của một bài báo khoa học gồm các phần:

- Tiêu đề (Title): mô tả một cách ngắn gọn, cô đọng, súc tích nội dung của bài báo, nêu chủ đề, đề tài sẽ được bàn thảo trong bài báo. Trong tiêu đề nên chứa những từ khóa mô tả công việc nghiên cứu sẽ trình bày, rất hữu ích cho việc tìm kiếm thông tin trên máy tính;    

- Tên tác giả (Authors’ names): họ và tên, học hàm, học vị, địa chỉ của tác giả, các tác giả, được trình bày ngay sau tiêu đề bài báo;

- Tóm tắt (Summary/Abstract): tóm tắt trong một đoạn văn (không đi vào chi tiết) những khía cạnh chính của toàn bộ bài báo theo một trình tự khoa học: mục đích của nghiên cứu, thiết kế và các phương pháp căn bản sử dụng, những phát hiện chính của nghiên cứu, những giải thích và kết luận của nghiên cứu. Tóm tắt giúp các nhà nghiên cứu khác hình dung được công việc nghiên cứu mà tác giả thực hiện và có thể tiếp tục tìm hiểu thêm ở những phần sau của bài báo. Tóm tắt tuy ở phần đầu bài báo nhưng được viết sau cùng bởi vì nó bao hàm những khía cạnh chính của toàn bộ bài báo;

- Giới thiệu (Introduction): giới thiệu tổng quan về tình hình nghiên cứu có liên quan (với các trích dẫn); nêu giả thuyết, đặt câu hỏi, đưa ra vấn đề cần nghiên cứu; cơ sở, cách tiếp cận và những kết quả có thể mang lại của nghiên cứu; 

- Vật liệu và phương pháp nghiên cứu (Materials and Methods): mô tả vật liệu được sử dụng trong nghiên cứu (các đặc điểm, yêu cầu về số lượng, chất lượng), địa điểm, thời gian nghiên cứu, phạm vi nghiên cứu; mô tả phương pháp nghiên cứu (kiểu bố trí thí nghiệm, các nghiệm thức, đối chứng, số lần lập lại, cách thức thu thập và phân tích dữ liệu…). Trường hợp sử dụng một phương pháp đã công bố rộng rãi thì không cần mô tả quá chi tiết nhưng phải trích dẫn nguồn. Trường hợp sử dụng một phương pháp không có nguồn tham khảo thì phải mô tả chi tiết các bước để cho người đọc có thể lập lại thí nghiệm.   

- Kết quả (Results): Trình bày kết quả quan sát và đo lường được (không đưa ra kết luận hay bàn luận về dữ liệu) theo một trật tự logic với từ ngữ chính xác kết hợp với các công cụ minh họa (biểu bảng, hình ảnh…) và các tóm tắt phân tích thống kê để trả lời cho giả thuyết, câu hỏi hay vấn đề đặt ra của thí nghiệm. Những kết quả ngược với mong muốn nhưng quan trọng cũng được trình bày.

- Thảo luận (Discussion): diễn giải kết quả của nghiên cứu của tác giả so với kết quả của các công trình nghiên cứu đã biết, rút ra kết luận về những phát hiện mới của nghiên cứu trả lời cho giả thuyết, câu hỏi hay vấn đề đặt ra của nghiên cứu. 

- Lời cảm ơn (Acknowledgments): lời cảm ơn của tác giả đối với những người đã đóng góp ý tưởng, phương tiện, kỹ thuật, tài chính cho nghiên cứu.

- Tài liệu tham khảo (References/ Literature Cited): liệt kê các tài liệu được sử dụng (trích dẫn) trong bài báo khoa học theo quy định về trình bày tài liệu tham khảo.

- Bảng biểu và hình ảnh (Tables and Figures): các bảng số liệu và hình ảnh mô tả, minh họa chi tiết những điều đã được trình bày tổng quát trong phần phương pháp và kết quả thí nghiệm.

- Ý kiến của người phản biện: ý kiến nhận định về bài báo của các nhà chuyên môn trong lĩnh vực nghiên cứu của bài báo.

Tuy nhiên, không phải bài báo khoa học nào cũng chứa đầy đủ các phần như trên và thứ tự các phần cũng có khi thay đổi. Ví dụ, trong nhiều bài báo, phần Kết quả và Thảo luận được kết hợp chung lại với nhau; một số bài báo, phần Vật liệu và Phương pháp đi sau phần Thảo luận; hay trong những bài báo trước đây, phần Tóm lược thường nằm cuối bài báo.   

Theo Quyết định số 174/2008/QĐ-TTg ngày 31/12/2008 của Thủ tướng Chính phủ, một trong những tiêu chuẩn để bổ nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư là phải có đủ số công trình khoa học quy đổi theo quy định, trong đó ít nhất 50% số công trình khoa học quy đổi từ các bài báo khoa học và 25% số công trình khoa học quy đổi được thực hiện trong ba năm cuối tính đến thời điểm hết hạn nộp hồ sơ (trường hợp chưa đủ 3 năm, thì số công trình khoa học quy đổi, bao gồm các bài báo, gấp đôi quy định trên).

Đối với nghiên cứu sinh tiến sĩ theo Thông tư số 10/2009/TT-BGDĐT ngày 07/5/2009 của Bộ Giáo dục và Đào tạo, nội dung và các kết quả nghiên cứu của luận án tiến sĩ phải được công bố ít nhất trong 02 bài báo trên tạp chí khoa học chuyên ngành có phản biện độc lập, khuyến khích đăng bài trên tạp chí khoa học quốc tế có uy tín do Viện Thông tin khoa học quốc tế ISI liệt kê tại địa chỉ http://scientific.thomson.com/

Hội đồng chức danh giáo sư Nhà nước cũng đã ban hành Quyết định số 207/QĐ-HĐCDGSNN ngày 19/8/2009 về Danh mục các tạp chí khoa học được tính điểm công trình khoa học quy đổi khi xét công nhận đạt tiêu chuẩn chức danh giáo sư, phó giáo sư. Danh mục bao gồm 27 ngành, nhóm ngành: sinh học, chăn nuôi-thú y-thủy sản, nông-lâm, tin học, toán học, vật lý, triết học-xã hội học-chính trị học, ngôn ngữ học, giáo dục học-tâm lý học, văn hóa-nghệ thuật-thể dục thể thao, khoa học quân sự,…

Bài báo khoa học có vai trò quan trọng trong việc nâng cao góp phần nâng cao chất lượng đào tạo và nghiên cứu khoa học của một trường đại học. Nhiều trường đại học đã ban hành và thực thi các chính sách khuyến khích đội ngũ giảng viên, cán bộ nghiên cứu tham gia viết bài báo khoa học cho các tạp chí khoa học có uy tín trong và ngoài nước, Trường Đại học An Giang cũng đang hướng tới mục tiêu đó.

Nguyễn Trúc Lâm

 

 

 

Tài liệu tham khảo

John W.Little and Roy Parker - University of Arizona 2010. How to Read a Scientific Paper. http://www.biochem.arizona.edu/classes/bioc568/papers.htm